Mối quan hệ tiến hóa sẽ có trạng thái như thế nào ?

Tôi ngày càng thấy một đặc điểm rất đáng chú ý trong mọi mối quan hệ, cho dù đó là mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, vợ và chồng, các đối tác làm ăn hay thậm chí giữa những quốc gia với nhau. Điều quyết định rất nhiều thứ không chỉ là những cá thể đang tham gia vào mối quan hệ đó, mà còn là trạng thái mà mối quan hệ đang vận hành. Cùng hai con người ấy, cùng những vấn đề ấy, nhưng nếu trạng thái thay đổi thì cách họ nhìn nhau, phản ứng với nhau và xử lý thực tại cũng thay đổi hoàn toàn.

Tôi tạm chia mối quan hệ thành hai trạng thái lớn. Trạng thái thứ nhất là trạng thái quyền lực, tôi cũng gọi nó là trạng thái đúng – sai. Đây là trạng thái mà một hoặc nhiều bên trong mối quan hệ vẫn đang cố xác định ai có quyền nhiều hơn, ai đúng hơn, ai phải nghe ai và kết quả cuối cùng phải diễn ra theo hình dung của ai. Trạng thái thứ hai là trạng thái đã tiến hóa hơn, tôi gọi là trạng thái data, trạng thái thực tại hoặc trạng thái chánh niệm, nơi các cá thể không còn đặt trọng tâm vào việc chứng minh mình đúng mà cùng nhìn vào thứ đang thực sự xảy ra để điều chỉnh.

Hai trạng thái này có thể nhìn rất giống nhau ở bên ngoài, bởi trong cả hai người ta vẫn tranh luận, vẫn có stress, vẫn có bất đồng, vẫn có lúc rời nhau hoặc thay đổi cấu trúc mối quan hệ. Nhưng động lực phía dưới rất khác nhau.

Trạng thái nguyên thủy của mối quan hệ thường là trạng thái quyền lực

Khi một mối quan hệ mới hình thành, đặc biệt trong những hoàn cảnh mà tương quan năng lực không cân bằng, quyền lực rất dễ trở thành trục tổ chức chính. Cha mẹ có quyền lực hơn khi con còn nhỏ bởi cha mẹ kiểm soát thức ăn, nơi ở, tiền bạc, lịch sinh hoạt và rất nhiều quyết định quan trọng; nhưng khi cha mẹ già đi, sức khỏe giảm và phụ thuộc vào con, tương quan quyền lực có thể đảo ngược. Trong hôn nhân, có gia đình người chồng nắm phần lớn quyền lực kinh tế và quyết định, nhưng cũng có gia đình người vợ có quyền lực mạnh hơn nhờ kiểm soát tiền bạc, con cái, mối quan hệ xã hội hoặc khả năng rời khỏi cuộc hôn nhân. Giữa các đối tác kinh doanh hay quốc gia với nhau cũng vậy, tương quan quyền lực luôn thay đổi theo nguồn lực, khả năng thay thế, vị thế, thông tin và mức độ phụ thuộc của mỗi bên.

Trong trạng thái này, bên mạnh thường thể hiện quyền lực theo cách trực tiếp hoặc gián tiếp, còn bên yếu hơn phải thích nghi. Sự thích nghi có thể mang hình thức vâng lời, cam chịu, rút lui, chống đối âm thầm hoặc tự đặt mình vào vị trí nạn nhân. Cả hai bên đều đang sống trong cùng một cấu trúc, chỉ khác vị trí mà họ chiếm giữ bên trong cấu trúc đó.

Nếu cha mẹ tin rằng “tao là cha mẹ nên tao có quyền quyết định”, con sẽ học rất nhanh rằng relationship được tổ chức bằng authority. Khi còn nhỏ và chưa có khả năng rời đi, con phải tuân thủ; nhưng tới khi lớn lên, có tiền và có không gian riêng, tương quan quyền lực thay đổi thì Behavior cũng có thể thay đổi tương ứng. Người từng phải nghe lời có thể bắt đầu né tránh, cắt liên lạc, kiểm soát ngược lại hoặc dùng chính sự phụ thuộc của cha mẹ lúc tuổi già để thiết lập một trật tự mới.

Điều này không chỉ xảy ra trong gia đình. Một nhân viên phụ thuộc hoàn toàn vào công việc có vị thế khác một nhân viên có nhiều lựa chọn; một doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào một khách hàng lớn có vị thế khác khi đã có nhiều nguồn doanh thu; một quốc gia phụ thuộc vào năng lượng, thị trường hoặc an ninh từ quốc gia khác cũng nằm trong tương quan tương tự. Khi relationship được xây chủ yếu trên quyền lực, sự ổn định của nó phụ thuộc rất nhiều vào việc tương quan ấy có được giữ nguyên hay không.

Khi có người thứ ba, trạng thái đúng – sai bắt đầu tạo ra liên minh

Một mối quan hệ gồm hai người đã có thể tạo ra rất nhiều kịch tính, nhưng khi cá thể thứ ba xuất hiện, cấu trúc còn phức tạp hơn vì mỗi bên bắt đầu kéo thêm người vào hệ thống.

Lực kéo có thể rất chủ động. Một người vợ đang bất mãn với chồng có thể kể chuyện với con theo cách khiến con đứng về phía mình; một người bố đang cảm thấy mình bị vợ coi thường có thể cố chứng minh với con rằng mẹ là người gây ra mọi vấn đề. Nhưng lực kéo cũng có thể xuất hiện mà không bên nào trực tiếp yêu cầu. Nếu một đứa trẻ chứng kiến bố đánh mẹ, con có thể tự đứng về phía mẹ vì cảm nhận được sự yếu thế và nguy hiểm; nếu con thường xuyên thấy mẹ công kích bố, con cũng có thể hình thành nhu cầu bảo vệ bố mà không ai yêu cầu.

Từ đây, relationship không còn chỉ là A với B mà bắt đầu hình thành liên minh A–C chống lại B, rồi trong một tình huống khác lại trở thành B–C chống lại A. Cùng một đứa trẻ có thể hôm nay đứng về phía mẹ, ngày mai đứng về phía bố tùy theo ai đang được cảm nhận là nạn nhân. Trong gia đình có nhiều con, một đứa có thể trở thành đồng minh của cha, đứa kia trở thành đồng minh của mẹ, rồi chính sự phân chia đó tiếp tục củng cố Identity của từng người.

Đây là mảnh đất rất thuận lợi để tam giác kịch tính vận hành. Một người trở thành nạn nhân, một người bị đặt vào vị trí gây hại và người thứ ba trở thành người cứu giúp hoặc phán xử. Vai trò không cố định; nạn nhân hôm nay có thể trở thành người gây hại ngày mai, còn người phán xử hôm nay có thể trở thành nạn nhân ở tình huống khác. Điều duy nhất tương đối ổn định là nhu cầu xác định ai đúng, ai sai và ai phải đứng về phía ai.

Khi mối quan hệ đã vận hành đủ lâu trong trạng thái này, mỗi cá thể dần xây Identity tương ứng với vị trí mình thường chiếm giữ. Có người trở thành “người luôn phải hy sinh”, có người trở thành “người có trách nhiệm cứu cả nhà”, có người trở thành “người không bao giờ được ai hiểu”, còn một người khác có thể giữ Identity “nếu không có tôi thì mọi thứ sẽ tan nát”. Các Identity ấy làm mối quan hệ càng khó dịch chuyể

…