Bạn phải nghi ngờ những hành vi được cho là văn minh

Bạn phải học cách nghi ngờ những hành vi được xã hội gọi là văn minh.

Tôi biết câu này nghe hơi khó chịu, bởi phần lớn chúng ta được nuôi lớn trong một hệ thống đạo đức khá rõ ràng: trẻ phải biết chia sẻ, phải biết nhường nhịn, phải biết giúp người, phải biết thương người yếu thế, phải biết “lá lành đùm lá rách”, lớn lên phải biết làm từ thiện, biết quan tâm cộng đồng và không được sống ích kỷ. Những hành vi ấy xuất hiện khắp nơi, từ sách giáo khoa, truyền hình, các chiến dịch cộng đồng, bài học đạo đức ở trường cho tới những câu cha mẹ nhắc con mỗi ngày.

Xã hội hiện đại dường như đang khát đạo đức giống như khát nước.

Càng đông người, càng nhiều xung đột, càng có nhiều cạnh tranh, lừa dối, vô cảm, tranh giành và bạo lực, người ta càng khao khát nhìn thấy những biểu tượng của lòng tốt. Một người nhường ghế cho người già được quay lại và chia sẻ hàng triệu lượt, một em bé biết chia đồ chơi được khen là ngoan, một doanh nghiệp làm từ thiện được tung hô, một cá nhân quyên góp số tiền lớn được xem như hình mẫu văn minh.

Tôi không nói những việc đó là xấu.

Điều tôi muốn bạn nghi ngờ là một việc khác:

Một Behavior được xã hội xem là tốt có thật sự chứng minh rằng con người phía dưới Behavior ấy tốt hay không?

Và quan trọng hơn đối với cha mẹ:

Nếu tôi huấn luyện con tạo ra những Behavior được gọi là văn minh, liệu tôi có thực sự đang nuôi dưỡng một con người văn minh?

Tôi nghĩ câu trả lời không đơn giản như chúng ta vẫn tưởng.

Thậm chí nếu làm sai, càng ép trẻ phải có hành vi đẹp, chúng ta càng có thể làm hỏng những tầng sâu hơn tạo nên phẩm chất thật.

Hành vi văn minh rất dễ nhìn, vì vậy người lớn rất dễ nghiện nó

Người lớn thích Behavior bởi Behavior nhìn thấy được.

Con đưa đồ chơi cho bạn.

Đẹp.

Con thấy người già thì nhường ghế.

Đẹp.

Con thấy bạn khóc thì đưa khăn.

Đẹp.

Con biết nói cảm ơn.

Đẹp.

Con biết xin lỗi.

Đẹp.

Những Behavior này tạo ra cảm giác cực kỳ dễ chịu cho cha mẹ, bởi nó giống như một bằng chứng:

“Mình đã dạy con đúng.”

Và nếu người xung quanh khen:

“Bé ngoan quá.”

thì Identity của cha mẹ càng được củng cố.

Từ đó chúng ta rất dễ hình thành một shortcut trong giáo dục:

Behavior đẹp = giáo dục tốt.

Nhưng đây chính là lỗi đầu tiên.

Một đứa trẻ đưa đồ chơi cho bạn có thể vì nó thực sự muốn chia sẻ.

Cũng có thể vì mẹ đang nhìn.

Có thể vì sợ mẹ mắng.

Có thể vì đã được dạy

…