'Người trẻ ngày càng ít ''dạ, thưa'': thật sự là xuống cấp hay một trật tự

Có một nhận xét đang viral trên mạng xã hội, đại loại như thế này: “Bây giờ nghe người trẻ nói chuyện, ngày càng ít tiếng dạ, thưa.” Đôi khi câu nói ấy đến từ những người lớn tuổi, đôi khi từ những người có vị trí trong cơ quan, tổ chức hoặc xã hội. Và gần như ngay sau câu nhận xét ấy là một kết luận rộng hơn: giới trẻ ngày nay thiếu lễ phép, thiếu tôn trọng người lớn, thiếu nền nếp hoặc đang có vấn đề về văn hóa ứng xử hoặc có người nhìn nhận đó là hậu quả của giáo dục tây hóa

Nghe qua thì rất hợp lý. Một người trẻ nói “dạ, thưa” nghe mềm mại hơn, dễ chịu hơn. Một người bước vào phòng biết chào, biết thưa gửi cũng thường tạo cho người đối diện cảm giác được tôn trọng. Tôi không có vấn đề gì với việc sử dụng “dạ” hay “thưa”. Bản thân tôi cũng có thể sử dụng chúng trong những mối quan hệ và hoàn cảnh mà tôi thấy phù hợp.

Điều tôi muốn đặt câu hỏi là một việc hoàn toàn khác:

Có thể lấy sự hiện diện hay vắng mặt của hai tiếng “dạ, thưa” để đánh giá phẩm chất của một con người hay không?

Và sâu hơn nữa:

Khi một người cảm thấy khó chịu vì người trẻ không “dạ, thưa” với mình, điều gì đang thực sự xảy ra trong chính người đang đánh giá?

Đây là hai câu hỏi rất khác với câu chuyện lễ phép thông thường.

Nếu không phân biệt được những tầng này, chúng ta rất dễ lấy một Behavior – hành vi để kết luận về toàn bộ một con người. Thậm chí nguy hiểm hơn, chúng ta có thể vô tình sử dụng giáo dục để duy trì một trật tự xã hội mà trong đó người trẻ phải phục tùng người lớn tuổi hơn, người có ít quyền lực phải tỏ sự cung kính với người có nhiều quyền lực hơn, và sự tôn trọng bị biến thành một con đường một chiều từ dưới đi lên.

Tôi không cho rằng đó là một trật tự lành mạnh.

“Dạ, thưa” trước hết chỉ là một hành vi

Trong framework mà tôi thường sử dụng để nhìn sự phát triển của một con người, có bốn tầng:

Being → Identity → Core Competencies → Behavior

Nếu nói đơn giản hơn thì có thể hiểu là:

Trạng thái sống → cảm nhận mình là ai → năng lực → hành vi biểu hiện ra ngoài.

“Dạ” hay “thưa” nằm ở t

…