Cha mẹ giàu có có nên dùng khó để dạy con?

Tôi từng nghe khá nhiều cha mẹ có điều kiện nói về một nỗi lo giống nhau: con mình sinh ra đã quá đầy đủ, gần như không phải trải qua những khó khăn mà cha mẹ từng trải qua, vậy sau này liệu con còn biết cố gắng hay không? Nỗi lo này càng lớn khi chính cha mẹ nhìn lại cuộc đời mình và thấy rằng rất nhiều thứ giúp họ có được vị trí hôm nay lại được hình thành trong những năm tháng không hề dễ dàng. Có người từng phải tính toán từng khoản chi tiêu, có người làm việc gần như không có ngày nghỉ, có người phải tự tìm cách giải quyết mọi vấn đề bởi chẳng có ai đứng phía sau hỗ trợ, và chính trong quá trình đó họ hình thành khả năng chịu trách nhiệm, quản lý nguồn lực, làm việc bền bỉ, học rất nhanh khi gặp điều mình chưa biết và không dễ dừng lại chỉ vì một lần thất bại.

Rồi họ nhìn sang con mình và thấy một thế giới hoàn toàn khác. Con không cần chờ tới cuối tháng mới biết gia đình còn tiền hay không, không cần tiết kiệm vài năm để mua một món đồ, không quá lo học xong có kiếm được việc làm hay không và nếu cha mẹ đủ giàu thì ngay cả vài lần lựa chọn sai cũng chưa chắc tạo ra hậu quả nghiêm trọng. Từ đó nỗi lo bắt đầu đi xa hơn chuyện con thiếu chí tiến thủ, bởi cha mẹ có thể hình dung một tương lai trong đó con chỉ biết hưởng thụ, tiêu tiền, tìm kiếm kích thích, rồi cuối cùng rơi vào nghiện ngập, vi phạm pháp luật, tiêu tán tài sản hoặc phá hỏng những thứ mà gia đình phải mất nhiều năm mới xây dựng được. Vì vậy câu hỏi “có nên cố tình cho con khổ một chút để con biết giá trị của cuộc sống hay không?” trở nên rất tự nhiên.

Nhưng tôi nghĩ ngay từ câu hỏi này chúng ta đã có thể nhìn thấy một nhầm lẫn khá quan trọng: cha mẹ đang đồng nhất những điều kiện từng tồn tại trong quá khứ với những năng lực được hình thành khi mình sống qua các điều kiện đó. Đây là hai thứ khác nhau, và nếu không phân biệt được, người lớn rất dễ cố tái tạo nghèo khó để mong tạo ra một đứa trẻ có những phẩm chất của mình, trong khi thứ thực sự cần được truyền lại không phải nghèo khó mà là competency.

Không cần tái tạo nghèo khó để tạo ra những năng lực từng hình thành trong nghèo khó

Giả sử ngày trước bạn phải rất tiết kiệm mới đủ sống, và từ hoàn cảnh đó bạn hình thành khả năng quản lý nguồn lực. Điều đáng truyền lại cho con là khả năng quản lý nguồn lực chứ không phải cảm giác thiếu tiền. Nếu bạn từng phải làm việc rất chăm bởi dừng lại đồng nghĩa với mất thu nhập, thứ đáng giữ lại có thể là khả năng làm việc đủ lâu, chịu trách nhiệm với kết quả và tiếp tục tìm cách khi phương án đầu tiên không hiệu quả, chứ không phải tạo cho con một hoàn cảnh mà “không làm thì không có ăn”. Nếu ngày trước vì không có tiền thuê người nên bạn phải tự sửa, tự tìm hiểu và tự giải quyết rất nhiều thứ, thứ hình thành trong quá trình đó là khả năng đối diện với vấn đề rồi tìm giải pháp, còn việc thiếu tiền chỉ là bối cảnh khiến competency ấy có cơ hội xuất hiện.

Một đứa trẻ sinh ra trong gia đình giàu hoàn toàn có thể phát triển những năng lực tương tự mà không cần cha mẹ giả vờ nghèo. Con vẫn có thể quản lý một khoản nguồn lực thật, tham gia một công việc thật, chịu trách nhiệm với một phần kết quả thật, tự tổ chức một chuyến đi, tự giải quyết vấn đề phát sinh, tham gia vào một dự án trong doanh nghiệp gia đình hoặc tự làm một thứ từ đầu đến cuối rồi nhìn thấy hệ quả khi mình làm chưa đủ tốt. Khác biệt nằm ở chỗ khó khăn không còn được tạo ra như một hình phạt đạo đức để chứng minh rằng “đời phải khổ mới nên người”, mà trở thành một phần tự nhiên của trải nghiệm khi con thực sự tham gia vào thế giới.

Tới đây tôi nghĩ câu hỏi “có nên cho con sướng quá hay không?” bắt đầu mất đi một phần ý nghĩa, bởi một activity tiện nghi chưa chắc tạo ra ít competency hơn một activity khó khăn, cũng giống như một trải nghiệm vất vả chưa chắc làm trẻ trưởng thành hơn. Một đứa trẻ có thể ở khách sạn rất tốt nhưng phải tự nghiên cứu nơi đến, chuẩn bị lịch trình, quản lý ngân sách, xử lý thay đổi và giao tiếp với những người hoàn toàn xa lạ; ngược lại, con cũng có thể được đưa đi trekking nhiều ngày trong điều kiện rất khó nhưng mọi quyết định, sự chuẩn bị và vấn đề phát sinh đều do người lớn giải quyết. Một bên nhìn có vẻ “sướng” hơn, một bên nhìn có vẻ “khổ” hơn, nhưng nếu quan sát ở tầng competency thì kết quả có thể ngược với điều chúng ta tưởng tượng.

Vì vậy tôi không nghĩ giàu có tự nó là vấn đề. Thứ cần nhìn sâu hơn là Being và Identity nào đang vận hành phía dưới sự giàu có đó.

Một người có rất nhiều tiền vẫn có thể mang Identity nghèo

Tôi dùng khái niệm Identity nghèo không phải để nói rằng một người còn ít tiền, mà để nói về một người đã có nhiều nguồn lực nhưng vẫn cần sự giàu có để xác nhận rằng mình đã thoát khỏi con người ngày trước. Người đó có thể sở hữu rất nhiều tài sản nhưng vẫn sợ mất một cách thường trực, vẫn cần người khác nhìn thấy thành công, vẫn vô thức so sánh vị trí của mình với người khác và đặc biệt nhạy cảm với khả năng một ngày nào đó gia đình quay trở lại nơi mình từng bắt đầu. Khi ấy tiền không còn chỉ là nguồn lực để sử dụng mà còn là bằng chứng cho câu chuyện “tôi đã thắng”, “tôi đã đi xa hơn thế hệ trước”, hoặc “tôi không còn là người nghèo ngày xưa”.

Một khi sự giàu có đã tham gia sâu vào Identity của cha mẹ thì cách họ nhìn con cũng rất dễ bị kéo theo. Con tiêu tiền thoải mái một chút có thể làm cha mẹ khó chịu hơn mức cần thiết bởi chính họ từng phải kiếm từng đồng rất vất vả; con không có nhiều tham vọng có thể làm cha mẹ lo rằng con “không có chí”; con không muốn tiếp quản doanh nghiệp có thể khiến người lớn cảm thấy những gì mình xây dựng đang bị từ chối; còn nếu con lựa chọn một cuộc sống đơn giản hơn, cha mẹ có thể nhìn thấy đó là sự lãng phí của một người sinh ra với quá nhiều cơ hội.

Đến lúc này việc “dùng khó để dạy con” rất dễ trở thành cách cha mẹ cố kéo trẻ về gần phiên bản của chính mình ngày trước. Người lớn nghĩ rằng khó khăn đã làm nên con người mình, nên muốn con có phẩm chất giống mình thì phải trải qua những khó khăn tương tự, nhưng thực ra họ đang cố tái tạo hoàn cảnh thay vì nhận diện năng lực đã được hình thành từ hoàn cảnh đó.

Identity nghèo cũng có thể đẩy cha mẹ sang một cực hoàn toàn ngược lại, đó là bù đắp cho con tất cả những gì mình từng thiếu. Ngày trước thích một món đồ nhưng không được mua nên bây giờ con muốn gì cũng có, ngày trước không được đi du lịch nên con từ nhỏ đã được đưa tới rất nhiều nơi, ngày trước phải lo học phí nên bây giờ cha mẹ sẵn sàng trả cho bất kỳ trường học nào được cho là tốt nhất. Một bên cố tạo lại sự thiếu thốn để con “biết khổ”, còn bên kia cố xóa sạch mọi thiếu thốn để con không bao giờ phải sống như cha mẹ từng sống, nhưng hai hướng tưởng như đối lập này lại có thể cùng được tổ chức từ một quá khứ mà người lớn chưa thực sự tự do khỏi nó.

Trong cả hai trường hợp, cuộc đời của con vẫn đang được thiết kế từ relationship của cha mẹ với chính tuổi thơ của mình.

Khi Identity đã viên mãn, giàu có quay về đúng vị trí của nó

Tôi gọi Identity viên mãn là trạng thái một người không còn cần sự giàu có để định nghĩa giá trị của chính mình. Người đó vẫn có thể tiếp tục kinh doanh, tiếp tục tích lũy tài sản, sở hữu nhà đẹp, xe tốt và muốn tạo ra nhiều giá trị hơn, nhưng những thứ ấy không còn chịu trách nhiệm trả lời câu hỏi “tôi là ai?”. Một khoản đầu tư thất bại vẫn là một khoản đầu tư thất bại, một biến động tài sản vẫn là thay đổi của tài sản, chứ không lập tức biến thành bằng chứng rằng bản thân đã trở thành một người kém giá trị hơn.

Khi đó tiền trở về đúng vị trí của nó là nguồn lực, và đây là lúc sự giàu có có thể trở thành một lợi thế giáo dục rất lớn.

Một gia đình có nguồn lực có thể mở cho con rất nhiều context mà phần lớn trẻ khác phải mất nhiều năm mới có cơ hội tiếp xúc. Con có thể học nghệ thuật, thể thao, kỹ thuật, kinh doanh, khám phá thiên nhiên, tham gia vào các dự án thật, đi qua nhiều quốc gia, sống trong nhiều môi trường khác nhau, gặp những người thuộc nhiều nghề nghiệp và worldview khác nhau, đồng thời quan sát cách một doanh nghiệp, một trang trại, một viện nghiên cứu hay một cộng đồng vận hành. Cha mẹ càng có nhiều nguồn lực thì phạm vi trải nghiệm mà họ có thể tạo cho con càng rộng, và đây là lợi thế rất thật của sự giàu có.

Nhưng nguồn lực chỉ tạo ra khả năng tiếp cận, nó không tự biến thành competency. Một đứa trẻ có thể đi ba mươi quốc gia nhưng nếu hành trình chỉ là sân bay, khách sạn, nhà hàng và khu mua sắm thì worldview chưa chắc đã rộng hơn bao nhiêu; con có thể học năm môn năng khiếu nhưng nếu người lớn quyết định môn học, chuẩn bị mọi thứ, nhắc lịch và giải quyết tất cả khó khăn thì khả năng tự tổ chức chưa chắc tăng lên tương ứng; con cũng có thể lớn lên giữa một doanh nghiệp rất lớn nhưng nếu chỉ nhìn thấy cha mẹ có tiền, nhân viên làm việc và mọi nhu cầu đều được đáp ứng thì điều con học được về kinh doanh có thể rất khác với điều cha mẹ tưởng mình đang truyền lại.

Vì vậy giàu có chỉ thật sự trở thành lợi thế khi cha mẹ không dùng tiền để xóa mọi vấn đề khỏi con, cũng không cố tình tạo thêm vấn đề chỉ để dạy con một bài học. Họ nhìn vào những competency con cần rồi tạo ra experience phù hợp để những competency ấy có cơ hội hình thành.

Có lẽ cha mẹ không cần truyền “đức tính thành công”, mà cần nhìn rõ competency nằm phía dưới

Nhiều người đã thành công thường mong con thừa hưởng những “đức tính” giúp mình đi tới ngày hôm nay, chẳng hạn chăm chỉ, tiết kiệm, chịu khó, có ý chí, biết chịu áp lực hay không dễ bỏ cuộc. Tôi hiểu mong muốn đó, nhưng nếu dừng ở chữ “đức tính” thì nó vẫn khá mơ hồ, bởi một người có thể làm việc mười hai tiếng một ngày vì có khả năng duy trì effort đủ lâu, nhưng cũng có thể làm việc như vậy vì Identity không cho phép mình nghỉ; một người tiết kiệm có thể rất giỏi quản lý nguồn lực nhưng cũng có thể chỉ đang bị nỗi sợ thiếu tiền điều khiển.

Nếu nhìn sâu hơn, thứ cha mẹ gọi là “chăm chỉ” có thể bao gồm khả năng duy trì tập trung, chịu được giai đoạn chưa có kết quả, tổ chức công việc và tiếp tục học khi gặp thứ mình chưa biết; “có trách nhiệm” có thể bao gồm khả năng nhìn thấy consequence của quyết định, không đẩy lỗi sang người khác và quay lại sửa khi mình làm chưa tốt; còn “có chí” có thể thực chất là khả năng giữ một hướng đủ lâu nhưng vẫn thay đổi giả định khi reality cho thấy con đường cũ không còn phù hợp.

Một khi những competency này được gọi tên rõ hơn, cha mẹ không còn cần mong con phải giống mình. Nếu muốn con hiểu tiền, hãy cho con relationship với nguồn lực thật và nhìn thấy trade-off trong lựa chọn; nếu muốn con hiểu kinh doanh, hãy để con tham gia giải quyết một vấn đề thật thay vì chỉ nghe những câu chuyện thành công của cha mẹ; nếu muốn con biết chịu trách nhiệm, hãy giao một phạm vi trách nhiệm đủ thật để consequence có thể xuất hiện; còn nếu muốn con có khả năng giải quyết vấn đề, hãy cẩn thận với thói quen dùng tiền để giải quyết vấn đề trước cả khi con kịp nhìn thấy nó.

Lúc này cha mẹ không còn cố truyền một bộ “đức tính của người thành công” mà đang tạo ra những experience đủ tốt để năng lực được hình thành. Con cuối cùng có thể rất khác cha mẹ, nhưng điều đó không còn đáng sợ nếu con có khả năng quan sát, học, thích nghi, quản lý nguồn lực, tạo ra giá trị và chịu trách nhiệm với lựa chọn của chính mình.

Một gia đình giàu có thậm chí có thể dần bỏ được cách nhìn “sướng hay khổ”

Tôi nghĩ đây là một thay đổi rất lớn.

Khi cha mẹ không còn bị Identity nghèo kéo lại, họ không cần cố bảo vệ con khỏi mọi khó khăn nhưng cũng không cần chủ động tạo ra khổ đau để mong con trưởng thành. Một ngày gia đình có thể ở trong điều kiện rất tiện nghi, ngày khác có thể đi bộ nhiều giờ trong thiên nhiên và ngủ ở nơi đơn giản; có activity chỉ để thưởng thức cái đẹp, có activity đòi hỏi thể lực, có trải nghiệm để quan sát, có trải nghiệm để làm việc và cũng có những lúc con thất bại, thất vọng hoặc phải chịu trách nhiệm với một quyết định chưa tốt. Tất cả những thứ đó không nhất thiết phải được phân loại thành “sướng” hay “khổ”, bởi chúng chỉ là những context khác nhau mà một con người đang học cách sống bên trong.

Sự giàu có lúc này tạo ra một lợi thế mà tôi nghĩ rất đáng chú ý: gia đình có nhiều quyền lựa chọn context hơn thay vì liên tục bị hoàn cảnh tài chính lựa chọn hộ. Nếu ngày trước cha mẹ phải làm một số việc vì không còn lựa chọn nào khác, con hôm nay có thể bước vào những trải nghiệm tương tự vì chính trải nghiệm đó có giá trị cho quá trình phát triển. Hai Behavior có thể nhìn giống nhau nhưng Being và Identity phía dưới đã khác hoàn toàn.

Đây cũng là lý do tôi không nghĩ cha mẹ cần bắt con đi làm việc cực nhọc chỉ để “biết người lao động khổ thế nào”. Nếu muốn con hiểu giá trị của lao động, hãy để con tham gia một hệ thống thật, làm việc cùng những người thật, nhìn thấy mỗi vị trí đang tạo ra giá trị gì và hiểu relationship giữa công sức, kỹ năng, thời gian, chi phí và kết quả. Một vài tuần trải nghiệm như vậy có thể tạo ra nhiều competency hơn rất nhiều so với việc bắt trẻ làm một công việc khó chỉ để người lớn có cảm giác rằng con đã được “nếm khổ”.

Giàu có trở thành cánh cửa dẫn xuống địa ngục khi tiền khuếch đại những cấu trúc chưa được nhìn thấy

Tôi nghĩ nỗi lo của cha mẹ giàu về một đứa con ăn chơi, nghiện ngập, phá của hoặc tiêu tán tài sản không phải hoàn toàn vô căn cứ, chỉ là nguyên nhân không đơn giản nằm ở việc “con có quá nhiều tiền”. Nếu từ nhỏ trẻ đã sống trong một Field mà tiền liên tục được dùng để điều hòa cảm xúc, tạo stimulation, mua sự công nhận, phân biệt vị trí hoặc xóa mọi frustration thì càng nhiều tài sản chỉ càng mở rộng phạm vi mà những pattern ấy có thể vận hành.

Một gia đình dùng xe, nhà, trường học, nơi nghỉ dưỡng hay các mối quan hệ để liên tục xác nhận rằng “nhà mình khác người khác” đang tạo ra nhiều thứ hơn một lối sống đắt tiền; họ có thể đang giúp trẻ hình thành một Identity cần sự đặc biệt để đứng vững. Một đứa trẻ quen với việc cứ khó chịu là có một món đồ mới, cứ chán là có một trải nghiệm kích thích hơn và cứ gặp trở ngại là người lớn dùng tiền để xử lý sẽ rất khó phát triển một số competency mà cha mẹ từng có được khi chính họ phải trực tiếp relationship với vấn đề.

Trong trường hợp đó, tiền không tự phá hỏng trẻ mà chỉ làm những cấu trúc phía dưới có nhiều khả năng biểu hiện hơn. Nếu bên dưới là nhu cầu được kích thích liên tục thì tiền mua được stimulation mạnh hơn; nếu bên dưới là nhu cầu chứng minh Identity thì tài sản cung cấp nhiều phương tiện hơn để chứng minh; còn nếu bên dưới là khả năng quan sát, tự điều phối, quản lý nguồn lực, tạo giá trị và chịu trách nhiệm thì chính số tiền đó lại có thể mở rộng phạm vi để những competency ấy hoạt động.

Vì vậy cùng một tài sản rất lớn, một gia đình có thể dùng nó như một con đường dẫn trẻ vào sự lệ thuộc, còn một gia đình khác lại dùng chính tài sản ấy để mở rộng experience và khả năng tự quyết.

Sự khác biệt không nằm trước hết ở số tiền.

Nó nằm ở bốn tầng phía dưới cách gia đình relationship với số tiền đó.

Cha mẹ không cần lo con có kế thừa mình hay không nếu con được phát triển đủ competency

Một trong những điều tôi thấy khá phổ biến ở những người đã tự xây được thành công là họ nhìn con rồi tự hỏi tại sao con không giống mình ngày trước. Cha mẹ từng rất chăm nhưng con có vẻ không vội, cha mẹ từng tiết kiệm từng đồng nhưng con chẳng mấy khi nhìn giá một món đồ, cha mẹ ở tuổi hai mươi đã có tham vọng rất lớn còn con ở cùng độ tuổi vẫn đang khám phá xem mình muốn gì.

Tôi nghĩ sự so sánh đó vốn đã không công bằng bởi con đang lớn lên trong một Field hoàn toàn khác với Field từng tạo ra cha mẹ. Nếu bạn thực sự làm tốt công việc của mình thì con cũng không cần trở thành phiên bản tiếp theo của bạn, bởi mỗi thế hệ sẽ sống trong một reality khác và cần những năng lực khác nhau để tạo ra cuộc đời của mình.

Thứ cha mẹ có thể làm là cho con tiếp xúc với reality đủ thật, có những phạm vi trách nhiệm đủ thật, được sống trong nhiều context khác nhau và có đủ cơ hội để competency hình thành. Con có thể không muốn xây doanh nghiệp giống bố, không thích đầu tư giống mẹ và cũng không tiếp quản tài sản theo đúng cách mà gia đình từng tưởng tượng, nhưng nếu con có khả năng học, thích nghi, nhìn thấy vấn đề, tạo ra giá trị, quản lý nguồn lực, chịu trách nhiệm và không cần tài sản để định nghĩa mình thì tôi nghĩ việc con sống khác cha mẹ không còn là một nguy cơ lớn.

Lúc ấy tài sản gia đình cũng không còn giống một chiếc bình quý phải tìm cho đúng người kế vị để giữ nguyên hình dạng, mà trở thành một nguồn lực được chuyển sang cho một con người đủ competency để relationship với nó theo reality của thời đại mình.

Vì vậy nếu hỏi tôi cha mẹ giàu có có nên “dùng khó” để dạy con hay không thì tôi nghĩ câu hỏi đó chưa thật sự chạm tới phần quan trọng nhất. Cha mẹ không cần cố làm cuộc sống của con khó hơn chỉ để mong con có chí, bởi cuộc đời sẽ tự tạo ra đủ thất bại, bất định, xung đột, mất mát và những vấn đề chưa có đáp án mà người lớn không cần dàn dựng thêm. Điều đáng làm hơn là đừng dùng tiền để xóa sạch mọi frustration trước khi con kịp relationship với nó, đồng thời cũng đừng tạo ra sự thiếu thốn giả chỉ để con học lại đúng những bài học mà cha mẹ từng phải học trong một hoàn cảnh khác.

Nếu cha mẹ vẫn mang Identity nghèo thì sự giàu có rất dễ trở thành cánh cửa dẫn thẳng xuống địa ngục, bởi càng nhiều nguồn lực, những nỗi sợ, nhu cầu chứng minh và phần thiếu thốn chưa được nhìn thấy càng có nhiều công cụ để biểu hiện qua thế hệ tiếp theo. Nhưng nếu cha mẹ đã có một Identity viên mãn, không còn cần tiền nói cho mình biết mình là ai và cũng không cần con tiếp tục chứng minh giá trị của gia đình, sự giàu có trở thành một lợi thế vô cùng lớn bởi nó cho phép cha mẹ mở rộng thế giới mà con được trải nghiệm.

Lúc đó câu hỏi không còn là “mình phải làm cho con khổ đến mức nào để con đừng hư?”, mà trở thành “với những nguồn lực gia đình đang có, mình có thể tạo ra những experience nào để con phát triển đủ competency cho cuộc đời của chính con?”

Tôi nghĩ một khi câu hỏi thay đổi tới đây, cha mẹ không còn quá bận tâm việc con có kế thừa đúng những “đức tính thành công” của mình hay không. Họ có thể sử dụng thứ mình đã tạo ra để cho con tiếp xúc với một thế giới rộng hơn, trải nghiệm nhiều reality hơn, tự chịu trách nhiệm với nhiều quyết định hơn và cuối cùng hình thành những competency phù hợp với chính cuộc đời mà con sẽ sống.

Đó là lúc sự giàu có không còn cần được phòng ngừa như một nguy cơ trong giáo dục, cũng không còn là thứ cha mẹ phải giả vờ cất đi để con biết khổ, mà trở về đúng vị trí của nó: một nguồn lực rất lớn trong tay những cha mẹ đủ tỉnh để biết mình đang dùng nó tạo ra điều gì bên trong con.