CÁCH TÔI DẠY RA MỘT EM BÉ “NGOAN” – Kiên Parenting | Làm Cha Mẹ | Dạy Con

Trong văn hóa Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, khi nhắc đến một đứa trẻ “ngoan”, người ta thường hình dung ngay đến một đứa trẻ biết khoanh tay, cúi đầu, gọi dạ bảo vâng và quan trọng nhất: người lớn bảo gì làm nấy, cấm gì dừng nấy. Sự “ngoan” ấy, trong mắt tôi, thực chất là sự khuất phục.

Con tôi năm nay vừa bước qua tháng thứ 20. Một độ tuổi mà người ta hay đùa là bắt đầu những cơn “khủng hoảng”, những sự chống đối đầu đời. Nhưng trộm vía, em bé của tôi rất “ngoan”. Bé không chạm tay vào ổ điện, biết tránh xa chiếc quạt đang quay, và khi tôi ra hiệu không được nghịch rác, bé vui vẻ dừng lại.

Nhưng sự “ngoan” của con tôi không đến từ nỗi sợ hãi hay những đòn roi cấm đoán. Nó đến từ một hành trình mà tôi – với tư cách một người làm cha – đã kiên định lựa chọn con đường khó: Dạy con bằng trí tuệ và sự thấu hiểu, thay vì cai trị con bằng mệnh lệnh và nỗi sợ.

Bài viết này là sự đúc kết những gì tôi đã làm, những triết lý tôi theo đuổi và cả những cơ sở khoa học đằng sau phương pháp giáo dục mà tôi tin là sẽ tạo ra những con người tự do và chính trực trong tương lai.

TRIẾT LÝ GIÁO DỤC – TỪ CHỐI SỰ KHUẤT PHỤC

Hai cách để kiểm soát một hành vi

Tôi luôn tâm niệm rằng, để một con người (dù là người lớn hay trẻ nhỏ) tuân theo hay không tuân theo một hành vi nào đó, chỉ có hai con đường:

- Cách thứ nhất: Dựa trên nỗi sợ (Fear-based).
  Đây là cách dễ nhất, nhanh nhất và cũng là cách “truyền thống” nhất. Nó giống như việc nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và chế tài xử phạt. Bạn vượt đèn đỏ, bạn bị phạt tiền. Lần sau bạn dừng đèn đỏ vì bạn sợ mất tiền, sợ công an. Nhưng nếu đường vắng và không có camera, không có công an? Rất có thể bạn sẽ vượt.
  Áp dụng vào con trẻ: Cấm đoán, đe dọa, đánh đòn. Con sẽ dừng nghịch ổ điện vì sợ bị mẹ đánh đau. Nhưng khi mẹ đi vắng? Ổ điện trở thành một thứ cấm kỵ đầy kích thích và tò mò.

- Cách thứ hai: [mycam_sell_content amount=”500000″] Dựa trên nhận thức và trí tuệ (Intellect-based).
  Đây là cách giáo dục giúp đối tượng hiểu rõ bản chất của hành động. Bạn dừng đèn đỏ vì bạn hiểu rằng vượt đèn đỏ gây nguy hiểm cho chính mình và người khác, gây rối loạn giao thông. Dù có công an hay không, bạn vẫn dừng lại.
  Áp dụng vào con trẻ: Con không chạm vào ổ điện vì con hiểu (theo cách của trẻ) rằng vật đó nguy hiểm, gây đau đớn thực sự, chứ không phải vì sợ mẹ.

Tôi đã chọn cách thứ hai. Tôi cực lực phản đối việc dạy con nghe lời theo kiểu khuất phục, tuân lệnh vô điều kiện. Tôi muốn con mình trở thành một con người có chính kiến, được tôn trọng và quan trọng nhất: Hành động vì thấy điều đó ĐÚNG, chứ không phải hành động vì sợ bị TRỪNG PHẠT.

Bản chất không phải là “Kỷ luật”

Nhiều người nhìn vào cách con tôi tuân thủ các quy tắc an toàn và khen ngợi tính kỷ luật của bé. Nhưng với tôi, từ “kỷ luật” (trong cách hiểu thông thường là khuôn khổ ép buộc) không diễn tả đúng bản chất vấn đề.

Kỷ luật thường mang hàm ý “làm theo lệnh bất kể đúng sai”. Còn điều tôi đang xây dựng cho con là Hệ giá trị nội tại.

- Khi con không nghịch bẩn, đó là vì con chọn sự sạch sẽ và an toàn.

- Khi con không sờ vào vật nóng, đó là vì con biết trân trọng cơ thể mình.

Đó là sự lựa chọn. Khi một đứa trẻ 20 tháng tuổi có thể đưa ra sự lựa chọn đúng đắn dựa trên những dữ liệu mà cha mẹ cung cấp, đó là khởi đầu của trí tuệ.

PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH – “MÔ PHẠM” VÀ “ĐIỀU HƯỚNG”

Lý thuyết thì hay, nhưng áp dụng với một đứa trẻ chưa tròn 2 tuổi như thế nào? Trẻ con ở tuổi này chưa hiểu được những bài giảng đạo đức dài dòng. Ngôn ngữ của chúng là Hành động và Cảm xúc.

Tôi gọi phương pháp của mình là: Mô phạm (Modeling) và Điều hướng (Redirection).

Câu chuyện chiếc thùng rác và nguyên tắc “No – Yes”

Một ví dụ điển hình mà tôi áp dụng hàng ngày là khi con tò mò muốn khám phá thùng rác.
Thay vì hét lên: “Không được! Bẩn lắm! Đi ra chỗ khác ngay!” (Cách 1 – Nỗi sợ), tôi làm như sau:

1. Thiết lập ranh giới (No No No): Tôi xua tay nhẹ nhàng, lắc đầu và nói với giọng điệu nghiêm túc nhưng không giận dữ: “No, no, no”. Âm điệu nhịp nhàng giúp bé dễ nhớ và nhận biết đây là tín hiệu dừng lại.

1. Mô phạm hành vi đúng (Yes Yes Yes): Ngay lập tức, tôi chuyển sự chú ý của bé sang một vật thể an toàn khác (ví dụ cái ghế, món đồ chơi). Tôi sờ tay vào đó, gật đầu mỉm cười và nói: “Yes, yes, yes”.

1. Khuyến khích bắt chước: Bé quan sát tôi. Bé thấy mẹ làm vậy, bé cũng bắt chước lắc đầu “No no” với thùng rác và chạy sang sờ cái ghế, miệng nói “Yes yes”.

1. Kết quả: Bé hiểu và thực hành rất vui vẻ. Bé không cảm thấy bị cấm đoán, bé cảm thấy mình đang tham gia một trò chơi phân loại: Cái này không được, cái kia được.

Những tình huống nguy hiểm: Quạt và Ổ điện

Với những tình huống nguy hiểm hơn, thái độ của tôi cần sự điều chỉnh. Tôi vẫn giữ nguyên tắc không đe dọa, nhưng tăng cường độ của sự nghiêm túc.

- Khi con định sờ vào quạt đang quay, tôi giữ tay con lại, nhìn thẳng vào mắt con và nói chậm, rõ: “Đau. Nguy hiểm”. Sau đó tôi diễn giải bằng hành động (giả vờ chạm và rụt tay lại) và tôi dùng đậu que để cho con thấy hậu quả sẽ thế nào nếu đưa ngón tay vào quạt.

- Tôi không cấm con lại gần quạt, nhưng tôi dạy con cách ứng xử đúng với nó: Chỉ được đứng nhìn từ xa, hoặc chỉ được sờ khi quạt đã tắt và lồng quạt an toàn.

Thay vì tạo ra một vùng cấm địa bí ẩn, tôi giải mã nó cho con. Khi sự tò mò được thỏa mãn bằng kiến thức (sự hiểu biết về nguy hiểm), con sẽ không còn nhu cầu lén lút thử nghiệm.

KHOA HỌC ĐẰNG SAU CÁCH DẠY CON NÀY

Tại sao phương pháp “Mô phạm” lại hiệu quả với trẻ 20 tháng tuổi hơn là lời nói hay đòn roi? Dưới đây là những bằng chứng khoa học ủng hộ quan điểm này.

Tế bào thần kinh gương (Mirror Neurons)

Vào những năm 1990, các nhà khoa học thần kinh đã phát hiện ra một nhóm tế bào đặc biệt trong não bộ gọi là Tế bào thần kinh gương.

- Cơ chế: Những tế bào này phát hỏa không chỉ khi chúng ta thực hiện một hành động, mà cả khi chúng ta quan sát người khác thực hiện hành động đó.

- Ứng dụng: Khi tôi sờ vào vật an toàn và nói “Yes”, não bộ của con tôi cũng đang “thực tập” hành động đó ngay trong đầu. Trẻ em học bằng cách sao chép (copy). Việc tôi làm mẫu (mô phạm) kích hoạt trực tiếp cơ chế học tập tự nhiên nhất của não bộ trẻ. Lời nói chỉ là phụ, hành động của cha mẹ mới là mệnh lệnh thực sự đối với não trẻ.

Não bộ: Hạch hạnh nhân (Amygdala) vs Vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex)

- Khi dùng nỗi sợ (Quát mắng/Đánh): Chúng ta kích hoạt Hạch hạnh nhân – trung tâm xử lý nỗi sợ hãi và cảm xúc. Lúc này, não trẻ chuyển sang chế độ sinh tồn “Chiến đấu hoặc Bỏ chạy” (Fight or Flight). Ở chế độ này, khả năng tư duy, học hỏi và ghi nhớ bài học bị tắt ngúm. Trẻ chỉ nhớ cảm giác sợ, không nhớ bài học hành vi.

- Khi dùng giải thích/Mô phạm: Chúng ta tạo ra môi trường an toàn. Lúc này, Vỏ não trước trán – khu vực chịu trách nhiệm về tư duy logic, ra quyết định và kiểm soát hành vi – được kích hoạt. Trẻ bắt đầu liên kết nguyên nhân – kết quả (Sờ rác -> Mẹ lắc đầu/Bẩn; Sờ ghế -> Mẹ gật đầu/An toàn). Đây chính là quá trình xây dựng trí tuệ.

Động lực nội tại (Intrinsic Motivation)

Tâm lý học hành vi phân biệt rõ hai loại động lực.

- Việc cấm đoán tạo ra Động lực bên ngoài (làm để tránh phạt).

- Việc giúp con hiểu và tự quyết định tạo ra Động lực nội tại (làm vì thấy đúng).
  Nghiên cứu cho thấy động lực nội tại bền vững hơn gấp nhiều lần. Một đứa trẻ có động lực nội tại sẽ giữ được sự chính trực ngay cả khi không có ai giám sát.

HỆ QUẢ CỦA TƯ DUY “CỪU VÀ SÓI” VS “CON NGƯỜI TỰ DO”

Tôi thường suy ngẫm về tương lai của con mình qua lăng kính của cách giáo dục hiện tại.

Nếu tôi dạy con theo kiểu “Khuất phục – Tuân lệnh”, tôi có thể tạo ra hai phiên bản con người:

1. Những chú cừu ngoan ngoãn: Cả đời chỉ biết đợi lệnh, thiếu tư duy phản biện, dễ bị bắt nạt và dễ bị dẫn dắt bởi đám đông (hoặc kẻ xấu). Vì con đã quen với việc “người khác bảo gì làm nấy”.

1. Những con sói nổi loạn: Những đứa trẻ bị kìm kẹp quá mức, khi thoát khỏi vòng tay cha mẹ (tuổi dậy thì, đi học xa), chúng sẽ bùng nổ để bù đắp cho những ngày tháng bị ức chế. Chúng không có “thước đo đúng sai” bên trong, vì trước giờ thước đo nằm ở cây roi của cha mẹ.

Nhưng tôi chọn cách dạy “Nhận thức – Tự quyết”.
Tôi đang nuôi dưỡng một Con người tự do.

- Bé sẽ tuân thủ luật lệ không phải vì sợ, mà vì hiểu giá trị của luật lệ.

- Bé sẽ biết từ chối những cám dỗ (ma túy, bạo lực…) không phải vì sợ bố mẹ mắng, mà vì bé có đủ trí tuệ để hiểu tác hại của chúng.

- Bé sẽ dám tranh luận với tôi, dám có chính kiến riêng. Và tôi hạnh phúc vì điều đó. Tôi không cần một con rối, tôi cần một người bạn đồng hành trong cuộc đời này.

Dạy con theo cách này có mệt không? Rất mệt.
Có cần kiên nhẫn không? Vô cùng kiên nhẫn.
Cấm một đứa trẻ sờ vào ổ điện bằng một tiếng quát “Cấm!” chỉ mất 1 giây. Nhưng để giải thích, mô phạm và đợi con hiểu bằng cách “No no – Yes yes” có thể mất cả tuần lễ lặp đi lặp lại.

Nhưng tôi tin vào giá trị của sự đầu tư này. Em bé 20 tháng của tôi hôm nay có thể vui vẻ “nghe lời” mẹ không chạm tay vào rác, ngày mai sẽ là cậu bé 10 tuổi tự giác học bài, và ngày kia sẽ là chàng trai 20 tuổi sống có trách nhiệm chính bản thân và xã hội.

Tất cả bắt đầu từ việc người làm cha mẹ thay đổi tư duy: Đừng bắt con nghe lời, hãy giúp con hiểu chuyện.[/mycam_sell_content]