Xin chào mừng tất cả các bố mẹ tuyệt vời đã có mặt trong bài học đầu tiên của khóa học!
Tôi muốn bạn hãy dành một giây để nhớ lại lần gần nhất con mình bị ngã. Có thể là khi bé đang chập chững tập đi, hay lúc bé lớn hơn một chút, mải mê chạy nhảy trong nhà.
“RẦM!”
Một âm thanh khiến tim chúng ta như rơi xuống đất. Và ngay sau đó, gần như trong vô thức, một phản xạ nào đó của chúng ta bật ra. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau “bắt bài” những phản xạ buột miệng quen thuộc này, không phải để phán xét nhau, mà là để thấu hiểu chính mình và con trẻ. Bởi vì, tin tôi đi, những lời nói tưởng chừng gió bay ấy lại có sức mạnh kiến tạo hoặc phá hủy sự tự tin của một đứa trẻ nhiều hơn chúng ta tưởng.
Mục tiêu của bài học hôm nay rất đơn giản: Giúp cha mẹ nhận diện được phản xạ tự động của chính mình và hiểu được sự cần thiết phải thay đổi.
PHẦN 1: TẠI SAO CHÚNG TA LẠI “BUỘT MIỆNG”? HIỂU VỀ BỘ NÃO CỦA CHA MẸ
Trước khi đi vào từng kiểu phản xạ, chúng ta cần trả lời một câu hỏi quan trọng: Tại sao chúng ta lại phản ứng nhanh và bản năng đến vậy? Tại sao rõ ràng trong đầu muốn bình tĩnh mà miệng lại la lên?
Câu trả lời nằm ở một cơ chế sinh tồn cổ xưa trong bộ não của chúng ta.
► “Chiếc chuông báo cháy” trong não bộ
Hãy tưởng tượng trong não chúng ta có một bộ phận nhỏ xíu, hình hạt hạnh nhân, gọi là Amygdala (Hạch hạnh nhân). Vai trò của nó giống hệt như một chiếc chuông báo cháy siêu nhạy. Khi có bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào – dù là thật hay tưởng tượng – nó sẽ lập tức rú lên inh ỏi, kích hoạt chế độ “chiến đấu, bỏ chạy, hoặc đông cứng”.
Khi bạn thấy con mình ngã, hình ảnh đó ngay lập tức được gửi đến “chiếc chuông báo cháy” này. Và nó reo lên! Nó ra lệnh cho cơ thể bạn tiết ra hormone căng thẳng như adrenaline và cortisol. Tim bạn đập nhanh hơn, hơi thở gấp gáp, cơ bắp căng cứng. Tất cả những điều này xảy ra chỉ trong một phần nghìn giây, trước cả khi phần não lý trí (vỏ não trước trán) của bạn kịp phân tích tình hình “À, cú ngã này nhẹ thôi, không sao đâu”.
Chính vì vậy, những phản xạ buột miệng của chúng ta là sản phẩm của một cơ chế sinh tồn được thiết kế để bảo vệ con cái. Nó xuất phát từ tình yêu thương và nỗi sợ hãi mất mát. Hiểu được điều này, chúng ta sẽ không còn tự trách mình quá nhiều. Chúng ta chỉ đơn giản là đang nhận diện một cơ chế tự động để học cách điều khiển nó, thay vì để nó điều khiển chúng ta.
Bây giờ, hãy cùng xem “chiếc chuông báo cháy” đó thường khiến chúng ta hành động theo những kịch bản nào nhé.
PHẦN 2: “BẮT BÀI” 4 KIỂU PHẢN XẠ QUEN THUỘC
Dưới đây là 4 kiểu phản xạ phổ biến nhất mà hầu hết chúng ta đều đã từng trải qua, hoặc chứng kiến.
Kiểu phản xạ số 1: LA LÊN HOẢNG HỐT
Đây có lẽ là kiểu phản xạ phổ biến nhất, đặc biệt là với những người lần đầu làm cha mẹ hoặc có con còn nhỏ.
Biểu hiện:
- Lời nói: “TRỜI ƠI!”, “CON CÓ SAO KHÔNG???”, “CHẾT RỒI! NGÃ RỒI!”. Giọng nói thường cao, gấp gáp và đầy lo lắng.
- Hành động: Mắt mở to, mặt biến sắc, lao vội đến bên con, hành động có phần luống cuống.
Ví dụ:
- Bé An, 15 tháng tuổi, đang vịn vào thành ghế để tập đi. Bé bước hụt và ngã phịch xuống tấm thảm xốp. Một cú ngã rất nhẹ. Bé ngẩng lên, mặt hơi ngơ ngác, chưa có phản ứng gì. Mẹ bé đang ngồi gần đó, giật mình hét lên: “ỐI TRỜI ƠI!”. Ngay lập tức, bé An nhìn vẻ mặt kinh hoàng của mẹ, mếu máo rồi oà khóc nức nở.
- Bé Khoa, 5 tuổi, đang chạy trong sân và vấp phải một hòn sỏi nhỏ, ngã trầy đầu gối. Vết xước chỉ rớm một chút máu. Bố bé từ trong nhà lao ra, giọng thất thanh: “CHẾT RỒI! CHẢY MÁU RỒI! CÓ SAO KHÔNG CON?”. Bé Khoa ban đầu chỉ định đứng dậy phủi tay, nhưng khi nghe giọng của bố và nhìn thấy vệt máu, bé bắt đầu khóc toáng lên, tỏ ra đau đớn dữ dội.
Phân tích:
Chúng ta la lên vì chúng ta SỢ. Nỗi sợ con bị đau, con gặp nguy hiểm lấn át tất cả. Nhưng hãy đặt mình vào vị trí của một đứa trẻ.
Trong ví dụ của bé An, cú ngã không làm bé đau. Bé đang tìm kiếm tín hiệu từ người lớn để hiểu xem chuyện gì vừa xảy ra. Và tín hiệu mà bé nhận được từ mẹ là gì? Là “CÓ MỘT THẢM HỌA VỪA XẢY RA!”. Vẻ mặt và tiếng hét của mẹ còn đáng sợ hơn cả cú ngã. Thế là bé khóc vì sợ, chứ không phải vì đau.
Trong trường hợp của bé Khoa, bé đã tự có khả năng đánh giá mức độ đau. Nhưng sự hoảng hốt của người bố đã “thổi phồng” sự việc lên. Nó gửi một thông điệp đến bé: “Tình hình nghiêm trọng hơn con nghĩ đấy! Vết thương này rất đáng sợ!”.
Và đây là lúc chúng ta vô tình gieo vào tâm hồn con… HẠT GIỐNG SỢ HÃI.
Một đứa trẻ liên tục nhận được phản ứng hoảng hốt từ cha mẹ sẽ học được rằng: thế giới này đầy rẫy nguy hiểm, vấp ngã là một sự kiện kinh khủng. Lâu dần, hạt giống này sẽ nảy mầm thành một đứa trẻ nhút nhát, không dám khám phá, sợ hãi thử thách và luôn lo lắng quá mức trước những va chạm nhỏ nhặt trong cuộc sống.
Kiểu phản xạ số 2: MẮNG MỎ & TRÁCH MÓC
Kiểu phản xạ này thường xuất hiện khi sự lo lắng của chúng ta nhanh chóng chuyển hóa thành sự bực bội.
Biểu hiện:
- Lời nói: “ĐÃ BẢO RỒI MÀ!”, “MẮT MŨI ĐỂ ĐÂU THẾ?”, “CHẠY CHO LẮM VÀO!”, “THẤY CHƯA? HẬU ĐẬU NÊN MỚI NGÃ ĐẤY!”. Giọng nói thường pha sự cáu kỉnh, thiếu kiên nhẫn.
- Hành động: Cau mày, khoanh tay, nhìn con với ánh mắt không hài lòng.
Ví dụ:
- Bé Tùng, 4 tuổi, đang cầm một ly nước đi từ bếp ra phòng khách. Mẹ đã dặn: “Con đi cẩn thận nhé, nhìn xuống chân đó”. Bé “dạ” nhưng rồi lại mải nhìn tivi và vấp phải mép thảm, làm đổ nước và ngã nhoài ra sàn. Mẹ chạy tới, thay vì đỡ con dậy, lại cất giọng gay gắt: “THẤY CHƯA? MẸ ĐÃ BẢO RỒI MÀ KHÔNG NGHE! Bướng vừa thôi chứ!”. Bé Tùng lồm cồm bò dậy, mặt cúi gằm, không khóc nhưng môi mím chặt lại.
- Hai anh em Bi (7 tuổi) và Bo (5 tuổi) đang chơi đuổi bắt trong nhà. Bố đã nhắc nhở nhiều lần không được chạy nhảy ồn ào. Bo vấp phải chân bàn và ngã u đầu. Bố từ phòng làm việc bước ra, quát lớn: “BỐ ĐÃ CẤM CHƯA? CỨ THÍCH LÀM TRÁI LỜI BỐ CƠ! ĐAU CHO CHỪA!”. Bo vừa đau vừa sợ, khóc nấc lên.
Phân tích:
Câu nói “Đã bảo rồi mà!” thực chất không có tác dụng giúp con học bài học. Nó chỉ có tác dụng xả sự bực bội của chúng ta và thỏa mãn cảm giác “Tôi đã đúng”. Khi chúng ta trách móc con, chúng ta đang gửi đi một thông điệp rất rõ ràng: “CON LÀ NGƯỜI CÓ LỖI. CON LÀ NGUYÊN NHÂN CỦA SỰ VIỆC TỒI TỆ NÀY”.
Trong khoảnh khắc con đang cần sự an ủi và giúp đỡ nhất, chúng lại nhận được sự phán xét. Cú ngã làm con đau một, thì lời mắng mỏ của cha mẹ làm con đau mười. Nỗi đau thể xác sẽ qua nhanh, nhưng nỗi đau trong lòng vì cảm thấy mình là một đứa trẻ hư, một đứa trẻ kém cỏi thì sẽ còn ở lại rất lâu.
Và đây là lúc chúng ta vô tình gieo… HẠT GIỐNG TỰ TI VÀ TỘI LỖI.
Một đứa trẻ lớn lên trong sự trách móc sẽ học cách che giấu lỗi lầm của mình vì sợ bị mắng. Chúng sẽ không dám thừa nhận sai sót, luôn tìm cách nói dối để thoát tội. Quan trọng hơn, chúng sẽ tự hình thành một niềm tin độc hại về bản thân: “Mình thật tệ”, “Mình lúc nào cũng làm hỏng việc”. Hạt giống này sẽ ăn sâu, trở thành một người lớn có lòng tự trọng thấp, luôn sợ bị phán xét và không dám đương đầu với thử thách vì sợ thất bại.
Kiểu phản xạ số 3: ĐỔ LỖI CHO ĐỒ VẬT
Đây là một “chiêu” mà rất nhiều ông bà, cha mẹ sử dụng, tưởng chừng như rất hiệu quả để dỗ con nín khóc ngay lập tức.
Biểu hiện:
- Lời nói: “TẠI CÁI BÀN NÀY HƯ NÀY!”, “ĐÁNH CHỪA CÁI SÀN NHÀ LÀM EM BÉ NGÃ NÀY!”, “CÁI GHẾ XẤU XA!”.
- Hành động: Lại gần đồ vật đã làm con ngã, dùng tay đánh vào nó và khuyến khích con làm theo.
Ví dụ:
- Bé Na, 2 tuổi, chạy va đầu vào cạnh bàn. Bé oà khóc. Bà ngoại liền chạy tới, ôm bé Na và chỉ tay vào cái bàn: “A, tại cái bàn này hư này! Bà đánh chừa nó nhé! Chừa này, chừa này!”. Bà vừa nói vừa đánh vào bàn. Bé Na nhìn theo, nín khóc và cũng giơ tay lên đét vào cái bàn.
- Bé Bin, 3 tuổi, vấp phải một chiếc ô tô đồ chơi do chính mình vứt ra sàn. Bố bế bé lên và nói: “Cái ô tô này hư quá, bố vứt nó vào thùng rác nhé!”.
Phân tích:
Cách này có vẻ hiệu quả tức thì. Đứa trẻ nín khóc vì sự chú ý của nó đã được chuyển từ cơn đau sang một “kẻ thù” chung – cái bàn, cái ghế. Nó cảm thấy được an ủi vì có người đứng về phía mình để chống lại “kẻ xấu”.
Nhưng hãy nhìn xa hơn. Chúng ta đang dạy con điều gì? Chúng ta đang dạy con rằng: “Khi có chuyện không hay xảy ra, đó không bao giờ là lỗi của con. Luôn có một ai đó hoặc một cái gì đó khác để đổ lỗi”.
Hôm nay là cái bàn, ngày mai sẽ là bạn cùng lớp làm con ngã, ngày kia sẽ là cô giáo cho điểm kém, và sau này khi trưởng thành, sẽ là sếp không công bằng, là đồng nghiệp xấu tính, là cả xã hội bất công. Chúng ta đang tước đi của con cơ hội để học một trong những bài học quan trọng nhất đời người: chịu trách nhiệm.
Và đây là lúc chúng ta vô tình gieo… HẠT GIỐNG ĐỔ LỖI VÀ CHỐI BỎ TRÁCH NHIỆM.
Hạt giống này khi lớn lên sẽ tạo ra một người không có khả năng tự nhìn nhận bản thân, luôn coi mình là nạn nhân của hoàn cảnh. Họ gặp khó khăn trong việc giải quyết vấn đề vì họ không bao giờ tin rằng mình có vai trò trong việc tạo ra hay sửa chữa vấn đề đó. Đây là một trong những món quà tai hại nhất mà chúng ta có thể vô tình trao cho con.
Kiểu phản xạ số 4: XÓT XA, THƯƠNG HẠI THÁI QUÁ
Phản xạ này cũng xuất phát từ tình yêu thương, nhưng tình yêu thương không được đặt đúng chỗ.
Biểu hiện:
- Lời nói: “Ôi con tôi, tội nghiệp quá, chắc đau lắm!”, “Con của mẹ, sao mà khổ thế này!”, “Thôi thôi đừng đi nữa, ngồi yên đây mẹ bế cho, đi lại ngã bây giờ”.
- Hành động: Vội vàng bế thốc con lên, ôm ấp, vỗ về một cách thái quá, không cho con cơ hội tự đứng dậy, đối xử với một vết xước nhỏ như một tai nạn nghiêm trọng.
Ví dụ:
- Bé Mi, 3 tuổi, bị ngã nhẹ trên sân cỏ, chỉ hơi bẩn quần áo. Mẹ chạy tới, bế ngay bé lên, phủi quần áo một cách rối rít và nói với giọng đầy thương cảm: “Ôi trời ơi, con tôi, tội nghiệp chưa này. Thấy chưa, mẹ đã bảo rồi, chơi ngoài này bẩn lắm, lại còn ngã đau nữa”. Cả buổi hôm đó, mẹ không cho bé Mi chạy chơi nữa mà chỉ giữ khư khư trong lòng.
- Bé Dũng, 6 tuổi, ngã xe đạp, đầu gối trầy một mảng nhỏ. Về nhà, bà nội nhìn thấy và bắt đầu xót xa: “Trời ơi cháu tôi, đau chết mất thôi. Thôi từ mai đừng đi xe đạp nữa nhé, nguy hiểm lắm”.
Phân tích:
Khi chúng ta xót xa thái quá, chúng ta đang gửi đến con một thông điệp ngầm: “CON THẬT YẾU ĐUỐI VÀ MONG MANH. CON KHÔNG CÓ KHẢ NĂNG TỰ MÌNH VƯỢT QUA KHÓ KHĂN NÀY”.
Sự thương hại của chúng ta, dù xuất phát từ tình yêu, lại vô tình tước đi sức mạnh nội tại của con. Chúng ta khiến con tin rằng mình là một nạn nhân bất lực. Một vết xước nhỏ cũng trở thành một vấn đề lớn. Một cú ngã nhẹ cũng là lý do để dừng mọi cuộc chơi. Chúng ta đang dạy con tập trung vào sự yếu đuối của bản thân thay vì khả năng phục hồi.
Và đây là lúc chúng ta vô tình gieo… HẠT GIỐNG YẾU ĐUỐI VÀ TƯ DUY NẠN NHÂN.
Hạt giống này sẽ tạo ra một đứa trẻ thiếu khả năng phục hồi (resilience). Khi gặp khó khăn, chúng sẽ dễ dàng bỏ cuộc. Chúng có xu hướng phóng đại các vấn đề nhỏ, luôn tìm kiếm sự thương hại từ người khác và thiếu tự tin vào khả năng giải quyết vấn đề của chính mình. Chúng ta muốn bao bọc con, nhưng lại vô tình xây một chiếc lồng kính kìm hãm sự phát triển của con.
PHẦN 3: TỔNG KẾT & MỤC TIÊU HÀNH ĐỘNG
Hôm nay, chúng ta đã cùng nhau “bắt bài” 4 kiểu phản xạ phổ biến và nhận diện 4 “hạt giống” độc hại mà chúng ta có thể vô tình gieo vào tâm hồn con:
- La lên hoảng hốt -> Gieo Hạt Giống Sợ Hãi.
- Mắng mỏ, trách móc -> Gieo Hạt Giống Tự Ti & Tội Lỗi.
- Đổ lỗi cho đồ vật -> Gieo Hạt Giống Đổ Lỗi & Chối Bỏ Trách Nhiệm.
- Xót xa thái quá -> Gieo Hạt Giống Yếu Đuối & Tư Duy Nạn Nhân.
Mục tiêu của bài học này KHÔNG phải là để các bố mẹ cảm thấy tội lỗi. Như chúng ta đã phân tích, đây là những phản xạ bản năng xuất phát từ tình yêu. Mục tiêu quan trọng nhất hôm nay chỉ có một: NHẬN DIỆN.
Nhận diện là bước đầu tiên và quan trọng nhất của mọi sự thay đổi. Khi bạn nhận ra mình đang làm gì, bạn bắt đầu có sự lựa chọn.
► Bài tập thực hành cho tuần này:
Bạn không cần phải cố gắng thay đổi bất cứ điều gì ngay lập tức. Nhiệm vụ của bạn trong tuần này rất đơn giản: TRỞ THÀNH MỘT NGƯỜI QUAN SÁT.
Mỗi khi con bạn vấp ngã hay gặp một sự cố nhỏ, hãy dành một khoảnh khắc để ý xem:
- Phản xạ đầu tiên buột ra khỏi miệng bạn là gì?
- Nó thuộc kiểu nào trong 4 kiểu trên?
- Cảm xúc đằng sau phản xạ đó của bạn là gì (sợ hãi, bực bội, xót xa)?
Bạn có thể ghi lại vào một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trong điện thoại. Chỉ cần quan sát và ghi nhận, không phán xét bản thân.
Trong bài học tiếp theo, sau khi đã “biết mình”, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu tại sao việc “Dỗ” lại quan trọng hơn “Dạy” ngay tại thời điểm đó, và bắt đầu khám phá những bước đi đầu tiên để xây dựng một phản xạ mới, tích cực và lành mạnh hơn cho cả mẹ và con.
Cảm ơn các bố mẹ đã lắng nghe. Hẹn gặp lại trong bài học số 2!