BÀI 11: VAI TRÒ CỦA KÝ ỨC CẢM XÚC VÀ SỨC MẠNH CỦA SỰ TRI NHẬN CÓ Ý THỨC

Trong các bài học trước, chúng ta đã khám phá ra rằng cơ thể và hệ thần kinh của chúng ta giống như một “ổ cứng” khổng lồ, lưu trữ lại tất cả những trải nghiệm đầu đời, ngay cả khi trí nhớ ý thức của chúng ta đã lãng quên. Chúng ta đã hiểu rằng những mô thức, những “hệ điều hành” từ gia đình xuất thân đang âm thầm định hình nên cuộc sống của mình.

Hôm nay, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào trái tim của cơ chế này. Chúng ta sẽ “phẫu tích” một trong những loại ký ức quyền năng nhất, chi phối gần như mọi phản ứng của chúng ta: Ký ức cảm xúc (Emotional Memory).

Hiểu được sự tương tác giữa hai thế lực này – một vô thức và một hữu thức – chính là chìa khóa để bạn chuyển từ vai trò một con rối bị giật dây bởi quá khứ, sang vai trò một người nghệ sĩ có thể tự do múa điệu múa của cuộc đời mình.

[mycam_sell_content amount=”25000″]

Phần 1: Ký Ức Cảm Xúc – Những Dấu Ấn Không Lời Trong Hệ Thần Kinh

Khi chúng ta nói về “ký ức”, chúng ta thường nghĩ đến những câu chuyện, những hình ảnh, những sự kiện có thể kể lại được. Đó là ký ức tường thuật. Nhưng ký ức cảm xúc lại là một loại hoàn toàn khác.

Hãy xem xét những ví dụ chúng ta đã thảo luận dưới lăng kính của ký ức cảm xúc:

• Trường hợp của tôi và bố: Khi tôi giận bố đến mức “đóng băng” người lại lúc nhỏ, trí nhớ tường thuật của tôi về nguyên nhân có thể đã phai mờ. Nhưng ký ức cảm xúc thì được khắc sâu: một trạng thái bất lực tột cùng, sự sợ hãi khi đối đầu với quyền lực, và cảm giác bị dồn nén đến mức phải “tắt” cả cơ thể. File dữ liệu này được lưu lại trong hệ thần kinh của tôi.
• Trường hợp người chú nghiện rượu của vợ tôi: Ký ức tường thuật của ông có thể kể về việc cha ông bỏ đi. Nhưng ký ức cảm xúc ẩn sâu bên trong là một cảm giác bị bỏ rơi khổng lồ, một nỗi đau âm ỉ của việc không xứng đáng được yêu thương. Cảm giác này không biến mất, nó luôn ở đó, và rượu là một cách tạm thời để làm tê liệt nó.
• Trường hợp bé gái “đánh yêu”: Bé gái có thể không nhớ chính xác lúc nào bà bác đã đánh mình. Nhưng một ký ức cảm xúc đã được hình thành, một phương trình đơn giản được mã hóa: Cảm giác được quan tâm/chú ý (tích cực) = Hành động “đánh” (vật lý). Đây là một ký ức cảm xúc-hành vi, và nó được tái hiện một cách tự động khi cô bé muốn thể hiện sự kết nối với con trai tôi.

Điểm mấu chốt là: Ký ức cảm xúc hoạt động một cách tự động và vô thức. Khi một tình huống trong hiện tại có một vài chi tiết (dù rất nhỏ) giống với tình huống đã tạo ra ký ức cảm xúc trong quá khứ, hạch hạnh nhân sẽ ngay lập tức kích hoạt toàn bộ file “dữ liệu trạng thái cơ thể” cũ.

Bạn không chỉ đang phản ứng với sự việc trước mắt. Bạn đang sống lại toàn bộ cảm giác của quá khứ.

Phần 2: Sự Tái Hiện Của Ký Ức Cảm Xúc – Vở Kịch Cũ Trên Sân Khấu Mới

Đây là lúc chúng ta thấy rõ sức mạnh đáng sợ của ký ức cảm xúc. Nó không nằm yên trong quá khứ. Nó liên tục tìm cách tái hiện trong hiện tại, đặc biệt là trong các mối quan hệ thân thiết nhất, nơi chúng ta dễ bị tổn thương nhất – mối quan hệ với bạn đời và con cái.

Hãy quay lại câu chuyện của tôi. Ký ức cảm xúc về trạng thái “đóng băng” khi đối mặt với bố (quyền lực) đã được tái hiện như thế nào trong cuộc sống của tôi?

• Sân khấu mới 1: Tương tác với con trai. Khi con trai tôi khóc, đòi hỏi, không nghe lời, nó đã vô thức kích hoạt một vai trò quyền lực trong tôi (“người cha”). Đồng thời, sự “không tuân thủ” của con đã chạm vào cảm giác bất lực quen thuộc trong tôi. Ký ức cảm xúc cũ được kích hoạt. Nhưng lần này, tôi không còn là đứa trẻ bất lực nữa. Tôi là người lớn có quyền lực. Hệ thần kinh của tôi, để chống lại cảm giác bất lực không thể chịu đựng được, đã chạy một chương trình khác: “đóng băng cảm xúc” và “bỏ mặc”. Tôi trở nên lạnh lùng, xa cách với con. Bề ngoài, hành vi này khác với việc cơ thể cứng đờ, nhưng về bản chất, nó cùng là một trạng thái “đóng băng”, một sự ngắt kết nối để tự bảo vệ. Vở kịch cũ đã được diễn lại, chỉ khác là lần này, tôi đã đổi vai.
• Sân khấu mới 2: Đối mặt với công việc. Khi đối diện với một khối lượng công việc lớn hay một căn phòng bừa bộn, cảm giác bị “quá tải” ập đến. Cảm giác này, đối với hệ thần kinh của tôi, lại rất giống với cảm giác “bất lực” ngày xưa. Và thế là, file “đóng băng” lại được mở ra. Tâm trí tôi trống rỗng, tôi đứng bất động, không biết bắt đầu từ đâu. Ký ức cảm xúc không phân biệt bối cảnh. Nó chỉ nhận diện mẫu cảm giác quen thuộc và kích hoạt phản ứng đã được lập trình sẵn.

Đây chính là lý do tại sao chúng ta thường cảm thấy mình như một kẻ đạo đức giả. Chúng ta biết điều đúng đắn phải làm, nhưng cơ thể và cảm xúc của chúng ta lại làm một việc hoàn toàn khác. Đó không phải là lỗi của bạn. Đó là vì ký ức cảm xúc hoạt động nhanh hơn lý trí rất nhiều. Hạch hạnh nhân đã nhấn nút báo động trước khi vỏ não trước trán (trung tâm lý trí và ra quyết định) kịp nhận ra chuyện gì đang xảy ra.

Phần 3: Sức Mạnh Của Sự Tri Nhận Có Ý Thức – Ngọn Đuốc Trong Bóng Tối

Nếu ký ức cảm xúc là một thế lực vô thức, tự động, vận hành trong bóng tối, thì làm thế nào để chúng ta thoát khỏi sự chi phối của nó?

Câu trả lời không nằm ở việc cố gắng “xóa” ký ức đó đi. Điều đó là không thể. Câu trả lời nằm ở việc thắp lên một ngọn đuốc. Ngọn đuốc đó chính là sự tri nhận có ý thức (Conscious Awareness), hay còn gọi là chánh niệm (mindfulness).

Hãy hình dung lại kịch bản tôi giận con.

Trong khoảnh khắc tri nhận đó, một điều kỳ diệu xảy ra. Tôi không còn là sự bất lực đó nữa. Tôi đang quan sát sự bất lực đó. Tôi đã tạo ra một khoảng cách, dù rất nhỏ, giữa “tôi” (Người Quan Sát) và “trải nghiệm” (cảm giác bất lực).

Đây chính là điểm phá vỡ chu kỳ.

Nhà thần kinh học và tâm thần học người Áo, Viktor Frankl, đã nói một câu bất hủ: “Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng không. Trong khoảng không đó là sức mạnh để chúng ta lựa chọn phản ứng của mình. Và trong phản ứng đó chứa đựng sự trưởng thành và tự do của chúng ta.”

Sự tri nhận có ý thức chính là công cụ để chúng ta tìm thấy và mở rộng “khoảng không” đó.

Khi bạn thực hành những điều này, bạn đang xây dựng một “nhóm cơ ý thức” mạnh mẽ hơn. Dần dần, “khoảng không” của Viktor Frankl sẽ trở nên rộng hơn. Bạn sẽ có thêm thời gian để lựa chọn.

Thay vì tự động đóng băng và bỏ mặc con, tôi có thể lựa chọn hít một hơi thật sâu. Tôi có thể lựa chọn đặt tay lên ngực mình và tự nói: “Mình đang cảm thấy bất lực, và điều đó không sao cả.” Và từ trạng thái bình tĩnh hơn đó, tôi có thể lựa chọn quay lại với con bằng một thái độ hoàn toàn khác.

[/mycam_sell_content]