Làm cha mẹ không chỉ là chăm sóc, bảo vệ, dạy con biết đúng – sai, mà còn là người bạn đồng hành trong từng cảm xúc, từng va vấp nhỏ của con. Có những tình huống rất đỗi đời thường như khi con vấp ngã, cụng đầu, hay bị kẹt tay – những lúc ấy, cách phản hồi của cha mẹ sẽ tạo nên dấu ấn cảm xúc lâu dài trong con. Phản ứng đó có thể dạy con biết tự trấn an, hay ngược lại khiến con sống với tâm lý đổ lỗi hoặc phủ nhận cảm xúc của chính mình.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu một cách phản hồi nhẹ nhàng nhưng sâu sắc, giúp con làm chủ cảm xúc từ những va chạm đầu đời, từ đó hình thành một nhân cách vững chãi trong suốt hành trình trưởng thành.
Khi con gặp sự cố – phản ứng thường gặp của cha mẹ
Bất kỳ cha mẹ nào cũng sẽ thấy xót lòng khi nghe tiếng con khóc thét sau một cú té ngã hay cú va chạm mạnh. Đó là phản xạ tự nhiên của tình thương. Nhưng đôi khi, chính vì quá lo lắng, chúng ta hành động một cách hấp tấp hoặc theo thói quen vô thức.
1. Đổ lỗi cho đồ vật
Một phản ứng rất phổ biến ở ông bà, cha mẹ là “đánh cái ghế”, “đánh cái bàn”, “đánh cái cửa” – thứ vừa “làm đau” đứa trẻ.
“Để bà đánh cái ghế này! Ghế hư nè!”
“Cái bàn này hư lắm, dám làm em té!”
Cách làm này thoạt nhìn có vẻ dễ thương, giúp trẻ cảm thấy được bênh vực, được “giải tỏa” cảm xúc. Nhưng thực chất, đây là cách phản hồi chuyển trách nhiệm, đổ lỗi ra bên ngoài. Lâu dài, trẻ sẽ hình thành thói quen quy kết nguyên nhân vấn đề cho ngoại cảnh, thay vì học cách nhìn vào chính mình, xử lý cảm xúc và hành động phù hợp.
2. Nói “Không sao đâu” rồi nhanh chóng bế con lên
Một kiểu khác nhẹ nhàng hơn, nhưng vẫn còn phiến diện, đó là phủ nhận cảm xúc của trẻ:
“Không sao đâu, con mạnh mẽ mà!”
“Không có gì đâu, con đứng dậy chơi tiếp đi!”
“Con trai lớn rồi, té chút xíu có gì đâu mà khóc?”
Những câu nói ấy có thể giúp con ngừng khóc trong phút chốc. Nhưng nếu lặp lại thường xuyên, con sẽ không còn kết nối với cảm xúc thật của mình. Trẻ có thể học cách “nuốt nước mắt vào trong”, không dám thể hiện nỗi đau vì sợ bị xem là yếu đuối, bị phủ nhận.
Trẻ cần gì sau một sự cố?
Dưới góc nhìn của giáo dục cảm xúc và tâm lý học phát triển, điều trẻ thực sự cần sau một sự cố không phải là “đổ lỗi” hay “phủ nhận” – mà là sự hiện diện bình tĩnh và công nhận cảm xúc từ người chăm sóc.
Khi một em bé bị té, ngoài cơn đau thể chất, còn có nỗi sợ hãi, bối rối, cảm giác bị sốc, nhất là khi tai nạn xảy ra quá nhanh và bất ngờ. Lúc ấy, người lớn không cần quá vội vàng, cũng không nên áp đặt suy nghĩ của mình lên con.
Thay vào đó, hãy ngồi xuống bên cạnh con, kết nối với con bằng ánh mắt, lời nói dịu dàng và cử chỉ từ tốn. Chính khoảnh khắc chậm lại ấy giúp trẻ nhận ra:
“Cảm xúc của con là có thật.”
“Con được hiểu và yêu thương dù đang khóc hay đang sợ.”
“Con không bị phán xét vì cảm xúc của mình.”
Đây là nền tảng để trẻ học được cách làm chủ cảm xúc, thay vì bị cảm xúc chi phối.
Một cách phản hồi nhẹ nhàng và tỉnh thức khi dạy con
Dưới đây là gợi ý một chuỗi phản hồi cụ thể, từ tốn, mang tính chữa lành, mà bạn có thể thực hành khi con gặp sự cố nhỏ trong đời sống hằng ngày.
Bước 1: Ngồi xuống bên cạnh con
Thay vì lập tức bế con lên hoặc quát tháo, hãy ngồi thấp xuống ngang tầm với con. Việc này giúp trẻ cảm thấy an toàn hơn, không bị “áp lực” từ người lớn đứng trên.
“Mẹ ở đây rồi.”
“Ba nghe tiếng con khóc, ba đến đây rồi.”
Đừng vội hỏi han hay nói gì nhiều. Chỉ cần hiện diện một cách tĩnh lặng và an lành cũng đủ để con cảm nhận sự hỗ trợ.
Bước 2: Gọi tên cảm xúc và trải nghiệm
“Con có đau không?”
“Con đau lắm hả?”
“Con thấy sợ phải không?”
Câu hỏi này giúp trẻ gọi tên được cảm xúc đang trải qua, đồng thời cảm nhận rằng cha mẹ đang lắng nghe, đang quan tâm thật sự – chứ không chỉ muốn con im lặng.
Bước 3: Hỏi vị trí bị đau – giúp con quay về với cơ thể
“Con đau ở đâu nè?”
“Chân con đau hả?”
“Ở trán hả con?”
Trẻ nhỏ khi hoảng loạn thường có phản ứng toàn thân. Câu hỏi “con đau ở đâu?” giúp trẻ tập trung vào cơ thể, dần tách mình ra khỏi cảm xúc lan tràn, trở về với sự kết nối giữa thân và tâm – một kỹ năng nền tảng của tự điều tiết cảm xúc.
Bước 4: Trao quyền chủ động xử lý cảm xúc
Sau khi xác định vùng bị đau, cha mẹ có thể hỏi một cách nhẹ nhàng:
“Con thấy con có thể thoải mái với cơn đau này không?”
“Con muốn mẹ thổi nhẹ vào chân giúp con không?”
Có nhiều bé sau câu hỏi này sẽ tự gật đầu và đứng dậy đi chơi tiếp. Một số bé khác có thể vẫn cần hỗ trợ – lúc đó, hãy thổi nhẹ, chạm nhẹ hoặc ôm con – nhưng đừng quên hỏi tiếp:
“Bây giờ con thấy dễ chịu hơn chưa?”
“Con thoải mái hơn chút nào chưa nè?”
Trẻ sẽ học được cách tự nhận diện mức độ cảm xúc bên trong mình và dần hình thành khả năng “chuyển hoá nỗi đau” theo cách rất tự nhiên.
Vì sao cách phản hồi này lại quan trọng đến vậy?
1. Trẻ học được cách lắng nghe cảm xúc bên trong
Chỉ khi được cha mẹ công nhận cảm xúc, trẻ mới dám nhìn vào nỗi đau và dần học cách chấp nhận nó. Đây là bước đầu để xây dựng trí tuệ cảm xúc (emotional intelligence) – một yếu tố quan trọng không kém gì chỉ số IQ.
2. Trẻ rèn luyện khả năng tự điều tiết
Phản hồi kiểu: “con có thể thoải mái không?” không ép buộc, không làm quá, mà vẫn cho trẻ một không gian lựa chọn. Khi trẻ biết mình có thể làm chủ một phần cảm xúc, trẻ sẽ không bị cuốn trôi bởi những cảm xúc tiêu cực về sau.
3. Trẻ hình thành niềm tin an toàn với cha mẹ
Cách bạn hiện diện trong khoảnh khắc con gặp nạn sẽ trở thành ký ức cảm xúc nền tảng, giúp con tin tưởng:
“Dù con đau, con sợ – con vẫn được yêu thương.”
Niềm tin ấy là một phần của mối gắn bó an toàn (secure attachment) – giúp trẻ phát triển nhân cách mạnh mẽ, tự tin và biết đồng cảm.
Từ những sự cố nhỏ đến bài học lớn trong hành trình làm cha mẹ
Việc dạy con làm chủ cảm xúc không nằm ở những buổi học kỹ năng, mà nằm trong từng khoảnh khắc nhỏ như khi con bị vấp té, đau tay, cụng đầu.
Mỗi khi cha mẹ phản hồi một cách tỉnh thức – không đổ lỗi, không vội phủ nhận, mà nhẹ nhàng lắng nghe và đồng hành – là mỗi lần bạn gieo vào con hạt giống trí tuệ và bản lĩnh.
Hành trình làm cha mẹ không phải là sửa con thật nhanh, mà là cùng con trưởng thành từ từ – qua những lần khóc, những lần té, những lần biết nói “con ổn hơn rồi” một cách thật lòng.
Kết luận
Làm cha mẹ trong thời hiện đại là một hành trình học hỏi không ngừng. Và một trong những kỹ năng quan trọng là biết cách phản hồi với con trong những tình huống nhỏ – những sự cố tưởng như đơn giản nhưng lại có sức ảnh hưởng lớn đến tâm lý và cảm xúc của trẻ.
Thay vì phản xạ theo thói quen: đánh cái bàn, nói “không sao đâu” hay dỗ dành cho con im, hãy thử dừng lại vài giây, lắng nghe con, gọi tên cảm xúc, kết nối bằng ánh mắt, bằng sự hiện diện an lành.
Chính sự chậm lại và thấu cảm ấy sẽ trở thành món quà lớn lao nhất mà bạn dành cho con – món quà của sự hiểu mình, hiểu người, khởi đầu cho trí tuệ cảm xúc, cho lòng từ bi và khả năng vượt qua nghịch cảnh trong tương lai.